حضرت عبدالبهاء تشریح میفرمایند که ”قلوب صافیۀ نورانیّه مشارق اذکار است و آهنگ تبتّل و تضرّع متواصل بملأ اعلی“ و نیز میفرمایند که اگر قلوب احبّا به فضل حضرت یزدان به معابد الهی مبدّل گردد، ”البتّه در بنای مشرقالأذکار نهایت همّت و غیرت خواهند نمود تا ظاهر عنوان باطن گردد و صورت خبر از معنی دهد“.۲۷ موضوعات متعدّدی در آثار مبارکه مربوط به این مکان عبادت و واقعیّت باطنیای که آشکار میسازد یافت میشود از جمله قوّۀ دعا و مناجات، تأثیرات عبادت جمعی، و ماهیّت نیایش در بنای مرکزی خود مشرقالأذکار.
در کتاب مستطاب اقدس، حضرت بهاءاللّه بر قوّۀ مکنونۀ تلاوت آیات الهی در مشارق اذکار تأکید میفرمایند:
علّموا ذرّیّاتکم ما نزّل من سمآء العظمة و الاقتدار لیقرؤوا الواح الرّحمن بأحسن الألحان فی الغرف المبنیّة فی مشارق الأذکار انّ الّذی اخذه جذب محبّة اسمی الرّحمن انّه یقرأ آیات اللّه علی شأن تنجذب به افئدة الرّاقدین هنیئاً لمن شرب رحیق الحیوان من بیان ربّه الرّحمن بهذا الاسم الّذی به نسف کلّ جبل باذخ رفیع.۲۸
بیت العدل اعظم موضوع قوّۀ دعا و مناجات را تشریح نموده و توضیح میدهند که دو مظهر ظهور الهی به ما آموختهاند که ”دعا و مناجات گفتگویی است مستقیم و بدون واسطه بین روح بشر و خالق او“، ”شبنم صبحگاهی“ است که ”موجب طراوت و لطافت قلوب میگردد“ و ”ناری است که حجبات را میسوزاند و نوری است که انسان را به سوی پروردگار میکشاند.“۲۹ کیفیّت دعا اهمّیّت اساسی دارد و ”موجب پرورش قابلیّتهای نامحدود روح و سبب جلب تأییدات الهی میگردد. “ قوّۀ دعا و مناجات وقتی ظاهر میشود که ”انگیزۀ اصلی آن محبّت اللّه باشد“ و به فرمودۀ بیت العدل اعظم ”با صداقت و پاکی دل تلاوت شود“،
تا موجب تعمّق و تأمّل و سرانجام شکوفایی عقل و خرد انسانی گردد. چنین نیایش بیآلایشی از محدودۀ حروف و کلمات بگذرد و از اصوات و نغمات فراتر رود؛ حلاوت نغمه و آهنگش شادی آفریند، قلوب را به اهتزاز آرد، بر نفوذ کلمات بیفزاید، تمایلات دنیوی را به صفاتی ملکوتی تبدیل نماید و محرّک خدمات خالصانه به عالم انسانی گردد.۳۰
موضوع دوّم عبادت جمعی است که بهائیان و دوستانشان در سراسر جهان آن را پایه و اساس الگوی مجهودات جمعی به منظور ترقّی روحانی و مادّی جامعه میدانند. لازمۀ این الگو به فرمودۀ بیت العدل اعظم ”جلسات دعا و مناجات میباشد که جنبهای جمعی از حیات روحانی و ابعادی از مفهوم مشرقالأذکار است“.۳۱ جلسات نیایش و دعا وقتی ”جزئی جداناپذیر از حیات جامعه“ شود ”فرصتی است که هر فردی میتواند با ورود به آن از نفحات روحانی مستفیض گردد، حلاوت دعا را تجربه نماید، در کلام خلّاق الهی تأمّل کند و با بال و پرِ روح پرواز نموده به راز و نیاز با محبوب یکتا پردازد“.۳۲ برگزاری جلسات دعا ”گامی دیگر در جهت اجرای“ حکم مشرقالأذکار است،۳۳ حکمی که در هر محلّه به روح مشرق الاذکار اشاره میکند.۳۴
موضوع سوّم نحوۀ انجام عبادت در مشرقالأذکار است. حضرت عبدالبهاء میفرمایند که مشارق اذکار ”سبب ثبات و استقامت احبّا و محلّ تضرّع و ابتهال بساحت کبریا“۳۵ است. لازمۀ چنین عبادتی و ایجاد محیطی که حضرت شوقی افندی به عنوان ”جوّ آرام و روحانی“۳۶ توصیف فرمودهاند کنار گذاشتن تجمّلات و تشریفات مفصّل است. همانطور که بیت العدل اعظم فرمودهاند، هیکل مبارک
تجمّلات و تشریفات مفصّل و نمایشی را تقبیح فرموده انذار میفرمایند که مبادا ”محوّطۀ داخلیِ بنیان مرکزی به مجموعهای از مراسم مذهبی و نیایشی“ تبدیل گردد و یا اینکه ”منظرهای از مراسم و مناسک فرقهایِ نامنسجم و مغشوش“ شود.۳۷
بالعکس، جلسات دعا و مناجات باید از هرگونه یکسانی یا رسوم و مناسک فراتر رود،۳۸ و همانطور که حضرت شوقی افندی در نامهای که از طرف ایشان صادر شده توصیه میفرمایند باید ”ساده و موقّر و به نحوی برگزار شود که روح را با استماع کلام خلّاق الهی به اهتزاز آورده تعلیم و تعالی بخشد“.۳۹ در نامۀ دیگری صادره از جانب آن حضرت میفرمایند که ”هر چقدر خصوصیّت عبادت بهائی در مشرقالأذکار عمومیتر و غیر رسمیتر باشد مطلوبتر است“.۴۰
اینگونه عبادات میتواند با اجرای موسیقی همراه باشد.۴۱ در نامهای صادره از طرف بیت العدل اعظم، آن معهد تصریح میفرمایند که متن سرودها برای استفاده در مشرقالأذکار باید ”بر اساس آثار بهائی بوده یا متون مقدّسۀ دیگری“، از جمله آثار و خطابات حضرت عبدالبهاء و باید ”مضامین بهائی را دارا“ باشد،۴۲ ممکن است شامل ”تکرار آیاتی از ادعیه یا منتخباتی از آثار مبارکه“ باشد، و ”تغییرات جزئی … به اقتضای هماهنگی با ضرورتهای موسیقی“ مجاز است.۴۳ ”تعیین سبک موسیقی یک قطعۀ هنری به عهدۀ آهنگساز است مشروط بر اینکه به وظیفۀ روحانی خویش در رعایت حفظ شأن و احترام مقام و حرمت آثار مقدّسه توجّه داشته باشد.“۴۴
با اتّخاذ یک چنین رویکردی ساده امّا پذیرا، مشرقالأذکار یک ویژگی متمایز ظهور حضرت بهاءاللّه یعنی اصل وحدت در کثرت را تجسّم میبخشد و بنا به فرمودۀ حضرت شوقی افندی، با بنیان رفیعش ”روح زندۀ آزاد آئین ربّ العالمین را بر روی زمین بظاهر ظاهر مثالی برازنده و تمثالی پاینده میسّر و مقرّر“ میگردد.۴۵ حضرت عبدالبهاء میفرمایند:
مشرقالأذکار در عالم ناسوت بنیان الهی است و سبب حصول وحدت عالم انسانی زیرا جمیع ملل در مشرقالأذکار متّحد و متّفق شوند و بآهنگ توحید به تسبیح و تهلیل ربّ جنود پردازند.۴۶